ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਭੀੜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀਆਂ, ਬਲਕਿ ਭੀੜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਨਾਂ ਹੈ। 23 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।
“ਏਕਾ ਕੁੱਲੀਆਂ ਛੱਪਰਾਂ ਢਾਰਿਆਂ ਦਾ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਆ ਕਦੋਂ ਤਰਥੱਲ ਆਜੇ। ਇਨਕਲਾਬ ਨੇ ਦਰਦੀਆ ਰੁਕਣਾ ਨਹੀਂ, ਚਾਹੇ ਅੱਜ ਆਜੇ ਚਾਹੇ ਕੱਲ੍ਹ ਆਜੇ।”
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ: ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੱਕ
ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂੰ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਅਗਸਤ 1956 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਪਿੱਦੀ (ਤਰਨ ਤਾਰਨ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਿਹਾ।
- ਪਹਿਲਵਾਨੀ ਦਾ ਸ਼ੌਕ: ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਖਾੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਸਰਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਿੱਦੀ ਅਤੇ ਵੱਸਣ ਸਿੰਘ ਸੇਰੋਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕੀਤੀ।
- ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਰਾਜਨੀਤੀ: 1974-1978 ਦੌਰਾਨ ਕਾਲਜ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਉਹ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਜਥੇਬੰਦੀ SFI ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ। ਇਹ ਉਹ ਦੌਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਰੂਸੀ ਅਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰਤਾ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਬੀਜ ਦਿੱਤਾ।
ਕਿਸਾਨ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਨੀਂਹ (2000)
ਸਾਲ 2000 ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਸਾਨੀ ਲਈ ਇੱਕ ਮੋੜ ਸੀ। ਭਾਰੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਕਾਰਨ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਈ ਝੋਨੇ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
- 28 ਸਤੰਬਰ 2000: ਸੜਕਾਂ ‘ਤੇ ਉਤਰੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ‘ਕਿਸਾਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਮੇਟੀ’ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।
- ਪਹਿਲੀ ਜਿੱਤ: ਆੜ੍ਹਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਕੱਟੀ ਜਾਂਦੀ ਨਾਜਾਇਜ਼ ‘ਕਾਟ’ ਵਿਰੁੱਧ ਲਗਾਤਾਰ ਡੇਢ ਸਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਜਗਾਇਆ ਕਿ “ਜੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਜਿੱਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।”
ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਲੜੀ (2002-2015)
ਪੰਨੂੰ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨੇ ਕਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕੁਝ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:
ਬਿਜਲੀ ਬਿੱਲ ਬਾਈਕਾਟ (2002-2007)
- ਜਦੋਂ ਕੈਪਟਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬੰਬੀਆਂ ਦੇ ਬਿੱਲ ਲਗਾਏ, ਤਾਂ ਪੰਨੂੰ ਜੀ ਨੇ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿੱਲਾਂ ਦਾ ਮੁਕੰਮਲ ਬਾਈਕਾਟ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰ ਸਿੱਧੀਆਂ ਮੁੱਠਭੇੜਾਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਪੰਨੂੰ ਜੀ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਰਬੜ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ।
ਰੇਲ ਰੋਕੋ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ
- 2004 ਵਿੱਚ ਮਾਨਾਂਵਾਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ‘ਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਕੀਪੁਰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। 2014 ਵਿੱਚ ਬਾਦਲ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਿਆਂ ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ ਬੰਡਾਲਾ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਹੋਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨੇ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ।
ਜਥੇਬੰਦਕ ਵਿਸਥਾਰ
- 2009 ਵਿੱਚ ਪੰਨੂੰ ਜੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੂਬਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੇਠ ਜਥੇਬੰਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਈ।
“ਪਿਛਲੇ 23 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਭਰਿਆ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਰਕਾਰਾਂ ਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਦਾਰੇ ਨਿੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।”
ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਿੱਲੀ ਮੋਰਚਾ (2020-2021)
ਤਿੰਨ ਕਾਲੇ ਖੇਤੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਝੰਡਾ ਚੁੱਕਿਆ।
- ਰੇਲ ਮੋਰਚਾ: 24 ਸਤੰਬਰ 2020 ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ 169 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਰੇਲਾਂ ਰੋਕੀਆਂ।
- 26 ਜਨਵਰੀ 2021: ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਰਿੰਗ ਰੋਡ ‘ਤੇ ਹੋਈ ਪਰੇਡ ਵਿੱਚ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।
- ਪੰਨੂੰ ਜੀ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ: ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਸ ਦਿਨ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ‘ਤੇ ਪੱਕਾ ਮੋਰਚਾ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਅੱਜ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੁੰਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਕਿਸਾਨ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਕਈ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ‘ਤੇ ਵੀ ਸਵਾਲ ਚੁੱਕੇ।
ਆਗੂ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ: ਹੀਰਾ ਅਤੇ ਕੋਲਾ
ਮਾਰਚ 2023 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪੰਨੂੰ ਜੀ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਸੂਬਾ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸੌਂਪੀ, ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਪੰਜਾਬ ਹੈਰਾਨ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਆਗੂ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਟੀਮ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਆਗੂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਥਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ:
“ਜਿਵੇਂ ਹੀਰਾ ਤੇ ਕੋਲਾ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤੱਤ ਕਾਰਬਨ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਭਾਰੀ ਦਬਾਅ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਲਾ ਰੂਪੀ ਕਾਰਬਨ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਤੱਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਬਾਅ ਝੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀਰੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਕਾਰਬਨ ਕੋਲਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।”
ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਗੂ ਹਵਾ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਬਲਕਿ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ:
“ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਮੋਤੀ ਵੱਡੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਹਾਸਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਡੇ ਆਗੂ ਵੱਡੀਆਂ ਲੋਕ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।”
ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਵਾਗਡੋਰ ਸੌਂਪਣਾ (2023)
ਮਾਰਚ 2023 ਵਿੱਚ ਠੱਠੀਆਂ ਮਹੰਤਾਂ ਵਿਖੇ ਹੋਏ 5ਵੇਂ ਡੈਲੀਗੇਟ ਇਜਲਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਪੰਨੂੰ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਅਹੁਦਾ ਛੱਡ ਕੇ ਨੌਜਵਾਨ ਆਗੂ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਭਰਾ ਨੂੰ ਸੂਬਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਵੇਕਲੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਆਗੂ ਨੇ ਸਿਖਰ ‘ਤੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਸੱਤਾ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਹੋਵੇ।
“ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਲੋਕ ਇਸ ਲੁਟੇਰੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਪੱਖੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਖਿਲਾਫ ਲਹੂ ਵੀਟਵੀਂ ਲੜਾਈ ਲੜਨ ਲਈ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਜੂਝਣਗੇ ਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਜਾਣਗੇ।”
ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂੰ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 23 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ:
- ਲੋਕ ਸਰਬਉੱਚ ਹਨ: ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਦਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਹਨ।
- ਜਥੇਬੰਦਕ ਸੱਤਾ: ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੱਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਕਾਰਪੋਰੇਟਾਂ ਅਤੇ ਲੁਟੇਰੇ ਹਾਕਮਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗੀ।
- ਬੌਧਿਕ ਪੱਧਰ: ਕਿਸਾਨ ਆਗੂਆਂ ਦਾ ਪੜ੍ਹਨਾ, ਲਿਖਣਾ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਪੱਕ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂੰ ਜੀ ਦਾ 23 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।